Kulturna baština Eparhije gornjokarlovačke

         Godinu 1941. dočekala je Eparhija gornjokarlovačka u sređenom stanju. Popunjene sve parohije, sređene prilke u Plaškom, hramovi snabdeveni. Manastir Gomirje, Plaški, kao i brojne gradske i seoske crkve bile su bogate umjetničkim sakralnim predmetima od velike vrijednosti. Riznice katedrale i Eparhije u Plaškom i u manastiru Gomirju bile su izuzetno bogate. Rijetka je bila crkva, pogotovo u gradovima koje nisu krasili metalni svjećnaci pred ikonostasom, kao i svjećnaci od plemenitog metala u oltaru. Od svega tog bogastva nije ništa ostalo. Iz bogate riznice Eparhije i crkve u Plaškom spašeno je samo nekoliko metalnih sakralnih predmeta, dok je sačuvano od uništenja dosta ikona, i nekoliko arhijerejskih mitri. Da u počedtku Drugog svijetskog rata, kada je počelo uništavanje i pljačkanje hramova, nije stigla u man. Gomirije i u Plaški grupa muzealaca iz Zagreba, na čelu sa profesorom Vladimirom Tkalčićem, bilo bi sve uništeno i raznešeno. Profesor Tkalčić je i prije rata održavao veze sa Plaškim i Gomirijem, gdje je lično sredio riznicu i arhivu sa bibliotekom, pa je bio upoznat sa vrijednostima koje se tamo nalaze. Uspio je da dobije dozvolu da sve što nađe prenese u Zagreb. Međutim  i prije muzealaca stigli su u Plaški lopovi, pa je tako prije 20 godina jedna trikira pronađena u jednoj kući u Josipdolu. Kako su stizale u Zagreb ikone iz Senja, ikone i neki bogoslužbeni predmeti iz zapadne Like nije utvrđeno. Vjerovatno da su to donosili i prodavali pojedinci, pa i Njemački i Talijanski vojnici. U Zagreb je prenesena 1941. godine i Episkopska biblioteka iz Plaškog sa oko 6000 knjiga. Sačuvano je i vraćeno nešto preko 4000 knjiga. Kako je iza rata stvarana nova  biblioteka za koju se zalagao Episkop Simeon, sa blizu oko 4000 svezaka, knjiga i časopisa, to je 1990. godine bila biblioteka sa oko 8000 svezaka. Katedralni hram Episkopa kostajničko-zrinoponjskog u Kostajnici, bila je bogato snabdevena. Krasila su ga divni barokni ikonostas, sakralni predmeti od plemenitih metala, nažalost osim ikona nije bilo skoro ništa spašeno. Hram je prije rušenja opljačkan a vrijedne ikone bačene u obližnju šupu odakle se odnose za Zagreb.                          

         Dva najstarija duhovna centra Eparhije gornjokarlovačke su manastiri Gomirije i  Komogovina. Gomirije nastaje na prijelazu između  XVI i XVII vijeka, dok Komogovina nastaje krajem XVII vijeka. Tu je odmah i selo Medak u Lici, gdje je dospio iz manastira Rmanj u  Bosni, 1688. godine dabrobosanski mitropolit Atanasije Ljubojević ( 1688-1713 ) koji će postati prvi Arhijerej Eparhije gornjokarlovačke. Svakako da su prve sakralne vrijednosti donešene ili nabavljene za ova crkvena sjedišta. Početkom  treće decenije XVIII  vjeka u manastiru Komogovini se osniva  ikonopisna škola. Njen rad pokreće jeromonah Arsenije, koji je u manastir Komogovinu došao negdje sa Primorja a možda i iz Boke, gdje je već postojala dobra tradicija ikonografije. Sačuvano je nekoliko ikona iz preioda rada ove škole.

       U Drugoj polovini XX vijeka u Gomirije stiže iz Kijeva jeromonah Simeon Balvić koji pokreće rad poznate gomirske ikonografske škole. On sprema i nekoliko svojih učenika koji će poslije njega raditi ikonostase po Eparhiji. Crkve po gradovima krasili su umjetnički ikonostasi : Arse Teodorovića ( Karlovac), Stevan Simić ( Glina i Petrinja), Bauer Josif( Gospić) čije su izložbe bile na izložbi u Pešti.Ikone su radili i brojni drugi ikonopisci sa strane, kao i priučeni domaći slikari.U nekim crkvama rađene su ikone pod uticajem italokritske škole. Bogati trgovci su darivali crkve raznim sakralnim predmetima, krstovima, ikonama, odeždama i svijećnacima, od kojeg blaga nije skoro ništa ostalo.

      Dugo vremena Austrija nije dozvoljavala podizanje crkava od tvrdog materijala, pa su najstarije crkve bile brvnare.Prva zidana crkva je svakako crkva manastira Gomirja s početka treće decenije XVIII vijeka. Tek u drugoj polovini XX liberalizinovano je podizanje pravoslavnih crkava u Eparhiji. Gomirje je nastalo skoro ceo vijek prije Eparhije. U manastir se donose Srbulje, relikvije, krstovi i drugi predmeti. Gomirije je utočište brojnih sveštenomonaha i monaha u toku cijelog XVII vijeka s područja Tuske oblasti. Sredinom XX vijeka manastir Gomirje, prema Grbiću ima tridesetak sveštenomonaha i monaha.

     Zapažena su nastojanja u podizanju škola. Rijetko je koji naš crkveni prostor zapamtio toliko pokušaja sa stvaranjem škola za sveštenike kao u Eparhiji gornjokarlovačkoj. Sredinom XVIII vijeka Episkop Danilo Jakšić otvara bogoslovsku školu u Metku. Ona je dala nekoliko desetina sveštenika od kojih su neki bili i istaknuti crkveni poslanici. Bogoslovija u Metku dala je najviše sveštenika, što je bilo od epohalnog značaja za ono vrijeme, kada nije još postojala Karlovačka bogoslovija. Iza smrti episkopa Danila 1771. godine, Austrijske su vlasti sve u Metku  uništile, pa je i tako kuća bogoslovije, kao i kuća Episkopa bile su pretvorene u vojni kvartir. Još prije rada bogoslovije u Metku, četrdesetih godina 18. vijeka Episkop Pavle Nenadović u Plaškom stvara najprije centralno učilište a zatim, zajedno sa Episkopom kostajničko-zrinopoljskim Aleksijem Andrejevićem( 1741-1749), ranijim mitropolitom žičkim , pokreće rad škola za sveštenike u Plaškom i u Zalužnici kraj Vrhovina.

Eparhija kostajničko-zrinopoljska postojala je od 1713. do 1771. godine sa sjedištem u Komogovini i u Kostajnici. Eparhija je sačinjavala  pretežno dijelove Eparhije gornjokarlovačke, kojoj je 1771. godine kada je ukinuta Eparhija kostajničko-zrinopoljska, ponovo pripojena zajedno sa manastirom Komogovinom.

Episkop Aleksije Andrejević dao je u Kostajnici sagraditi divnu katedralu i dvor. Katedrala čiji je osmougaoni zvonik nosio uticaj islamske arhitekture uništena je 1941. godine.

Velika nastojanja na otvaranju škola pokazao je i gornjokarlovački Episkop Petar Jovanović, blagorodni ot Vidak ( 1798-1806 ), kasnije Episkop banatski. On otvara  u Plaškom školu za sveštenike u kojoj je lično predavao sa svojim sekretarom protođakonom Pavlom Hadžićem, da bi potom u Plaškom osnovao i srpsku školu za početnike.

Kada je 1809. godine mirom u Tilzitu osnovana Napoleonova Ilirska pokrajina, obuhvatila je i Eparhiju gornjokarlovačku. Tadašnji Episkop Mojsije (1807-1823)

Predlaže Maršalu Marmontu da se u Eparhiji osnuje 10 ilirskih škola a u svakom većem mjestu po jedan bogoslovko-filosofski seminar. Uskoro prestaje francuska vlast a u Sremskim Karlovcima od 1794. godine radi i čuvena Karlovačka bogoslovija u čijem je izdržavanju učestvovala i Eparhija gornjokarlovačka. Episkop Lukijan Mušicki, istinski prosvjetitelj Gornje Krajine, otvara po Eparhiji 80 srpskih narodnih škola. U Plaškom otvara najprije pripremni tečaj a potom i „Klerikalnu školu“. Vojna vlast bila je protiv prosvećivanja naroda pa i protiv narodnih škola. Ipak u drugoj polovini XVIII vjeka otvaraju se škole u više mjesta, kao u Glini, Petrinji, u Plaškom, Gospiću, Otočcu i Kostajnici. Škole je izdržavao narod preko sveštenika ali su osim drugih problema  iskrsavale i materijalne teškoće.

     Kultura baština Eparhije gornjokarlovačke u sakralnim predmetima i knjigama, arhivama i drugim crkvenim predmetima samo je djelomično spašena. Sa cijelog Korduna, srednje Like od Plitvica prema Gračacu, zatim od Gospića prema Srbu i Zrmanji nije spašeno gotovo ništa. Banija, bogata lijepim crkvama, osim Petrinje, Kostajnice i nešto malo iz Komogovine, ostala je u ratu bez ičega. Osim pomenutih crkava odakle je dio blaga spašen, još je spašeno ponešto iz Otočca i zapadne Like. Najviše predmeta od vrijednosti spašeno je iz manastira Gomirja, dok je iz Plaškog spašeno malo sakralnog metala. Toliko je toga bilo , da je i ono što je ostalo, predstavlja sakralno i drugo kulturno blago Eparhije. Lukijan Mušicki koji je rezidirao u Karlovcu svoju je biblioteku poklonio Beogradu.

   Sakralni predmeti Eparhije gornjokarlovačke vraćeni su u Karlovac 17. jula 1990. godine. Predmeti su smiješteni u depo Eparhije koji se nalazilo u prizemlju zgrade, specijalno preuređenim za te potrebe. U toku je bilo i preuređenje dijela zgrade Eparhije koji je pruređivan za muzej Eparhije gornjokarlovačke.

U Karlovac je dopremljeno 29 rukopisnih knjiga ( Gomirje je sredinom prošlog vjeka imalo 50), od XIV do XIX vjeka, 16 komada starih štampanih srpskih knjiga, 170 bogoslužbenih knjiga štampanih u Rusiji, zatim 681 predmet ikona, sakralnog tekstila, metala, slika i raznih druih predmeta.

Dopremljeno je 4.310 knjiga ( mada je sama episkopska biblioteka u Plaškom imala preko 6 000 svezaka. Svoju biblioteku imalo je i Gomirje, kao i brojne crkvene opštine).

Eparhija gornjokarlovačka je u svojoj istoriji među svoja 23 arhijereja, imala i više snažnih istaknutih ličnosti, među kojima i nekoliko ljudi od pera. To su episkopi: Lukijan Mušicki, Evgenije Jovanović, Ilarion Zeremski i Nikanor Iličić. Episkop Danilo Jakšić (1751-1771), čovjek svetog života, koji je impresionirao i Dositeja, u drugoj polovini XVIII vjeka, dva puta šalje u Rusijugomirskog igumana Teofila Aleksića. Iz Kijeva dovodi šišatovačkog sveštenomonaha Simeona Baltića, koji će po želji i pozivu Episkopa Danila u Gomirju otvoriti gomirsku ikonopisnu školu, koja će pod tim imenom ući u našu kulturnu istoriju. Teofil je sa sobom donio pravo blago poklona iz Rusije za Gomirje u knjigama, odeždama i sakralnim predmetima od metala. Zbog veza sa rusijom, Episkop Danilo Jakšić nije (mada izabran većinom glasova) mogao postati mitropolit karlovački a iz manastira Gomirja morao je otići i iguman Teofil.

Stvaranje sakralne baštine u Eparhiji nastavljeno je poslije Drugog svjetskog rata. Sagradilo se više stilskih crkava, izrađeno više umetničkih ikonostasa. Glinsku crkvu sa njena dva oltara, krasi i umjetnički ikonostas, kao i dve monumentalne freske: Srpskih svetih mučenika za vjeru,koji je i ikonostas u njihovu slavu osvećenog drugog oltara, kao i freska Sabor Svetih Srba na 32 kvadratna metra u luku iznad ikonostasa.

    Na području Eparhije obnovljen je veliki broj hramova i parohijskih domova svakako najvećom zaslugom donacijama vjernika iz inostranstva. Krajem osamdesetih pravoslavni vjernici polako se vraćaju u okrilje svoje Crkve. Jedan od glavnih razloga je bio i pad totalitarnog i pogotovo u krajevima Eparhije gornjokarlovače, anticrkvenog, komunističkog režima. Uviđa se i potrba popunjavanja parohija sveštenstvom  kao i intezivna obnova porušenih hramova i parohijskih domova. Nažalost 1991. godine započeo je besomučni rat koji je obuhvatio najveći dio Eparhije gornjokarlovačke, rat u kojem je Eparhija od njenog osnutka do 1991. godine doživjela svoje najveće stradanje. Saborni hram Svetog oca Nikolaja, potpuno je uništen kao i Episkopski dvor u Karlovcu. Zgrada je opljačkana a potom minirana (1993. god.). Nakon miniranja 1993. godine popisano je sakralno blago koje se nalazilo u depou Eparhijskog muzeja i evakuirano u depoe državnih institucija    ( utvrđeno je da su kutije sa blagom bile obijane i otvarane) . Još uvijek se nažalost ne zna pravi gubitak sakralnih predmeta, ikona i svega ostalog što se nalazilo u depou Eparhije kao i u kancelarijama Episkopa i sveštenika.

Rat je prošao i postoje naznake da bi moglo doći do intezivnijeg početka obnove Eparhijskog dvora kao i Sabornog hrama. Prije izvjesnog vremena u Karlovac je vraćen najveći dio sakralnih muzejskih predmeta  Eparhije, kao i ikonostas Sabornog hrama Svetog oca Nikolaja u Karlovcu, koje su dobri i čestiti ljudi sačuvali nakon miniranja zgrade Eparhije i deponirali ih u Zagrebu.

   

 

[novosti] [eparhija] [sv.sava gk] [episkop] [istorija] [manastir]
[
publikacije] [adresar] [riznica] [apel] [linkovi]

Ћирилица

Copyright © 2003 Gornjokarlovačka Eparhija.
Designed by SeRGio